و شنوندهء آراى مردم باشد ، و در راه خدا از لوم لايم نترسد ، و در حكم خود ستم ننمايد . « 1 » دفاتر بقايا : مانند امروز كه در وزارت ماليه دفاتر بقايا موجود است ، در اواسط قرن دوم هجرى نيز در خراسان همين دفتر وجود داشت . در سنه 178 ه 794 م فضل بن يحيى برمكى يكى از وزيران معروف دودمان برمكيان بلخى به حكمرانى خراسان آمد . او در خراسان كارهاى نيكو كرد ، از جور و ستم جلوگيرى نمود ، و مساجد و ابنيهء خيريه بنا نهاد ، و دفاتر بقايا را هم بسوخت « 2 » ، و ازين برمىآيد ، كه ماليات و حقوق دولتى بر ذمت رعايا باقى مىماند ، و درين دفتر قيد مىشد . شرطه و صاحب شرطه در فصول گذشته در ضمن شرح وقايع و در جداول حكمرانان خراسان و بلاد آن بارها نامهاى كسانى را نوشتيم ، كه بر امور شرطه مقرر بودند . شرطه بضمه اول و سكون دوم ، و جمع آن شرط به ضمه اول و فتحه دوم بمعنى شحنه و طلايهء حرب و مددگار والى است ، و چون شحنگان شعارها و نشانيهاى خاصى داشتند كه به آن شناخته مىشدند ، بنابرين بدين نام شهرت يافته‌اند . « 3 » شرطه عبارت بود از قوايى كه اكنون آن را پوليس گوييم ، خليفه و والى در حفظ نظام و امن داخلى و گرفتارى جانيان و مفسدان و ديگر اعمال ادارى از ايشان كار ميگرفت ، و چون شرط و التزام داشتن علامات مخصوص بر خود كرده بودند ، ايشانرا شرطه خواندند . در اسلام نخستين بار ، حضرت عمر نظام عسس را در شب نافذ ساخت ، و در عهد خلافت حضرت على ( رض ) بود ، كه ادارهء شرطه ( پوليس ) تأسيس گرديد ، كه رئيس اين موسسه را صاحب شرطه گفتند ، و از بزرگان قوم روساى نيرومند داراى قبيله به اين ماموريت گماشته مىشدند ، كه در قيام امنيت با والى مددگار باشند .

--> ( 1 ) - تاريخ الاسلام السياسى 1 / 362 به حوالت كتاب الخراج ( 2 ) - ابن خلكان 1 / 409 ( 3 ) - المنجد 394 و منتهى الارب 1 / 337